Założenie miasta

Kuty to miasteczko założone w 1715 r. przez Józefa Potockiego, wojewodę kijowskiego. Znajdowało się na szlaku handlowym łączącym południowe rubieże województwa ruskiego z północnym obszarem wpływów Imperium Osmańskiego. Był to ośrodek miejski o drugorzędnym charakterze, wspierający gospodarczo nieodległe miasta Kołomyję i Stanisławów. Zaplecze gospodarcze Kut miało znaczny wpływ na lokalny rynek, także ze względu na pobliską granicę z Bukowiną, ku której do Wyżnicy prowadził trakt przez rzekę Czeremosz. Zgodnie z wolą fundatora miasto było otwarte na wszystkie nacje osadników. W początkowym okresie dominowali w nim Żydzi i Ormianie. W czasie wizytacji rzymskokatolickiego arcybiskupa lwowskiego Jana Skarbka w 1721 r. wzmiankowano jedynie o 20 osobach obrządku rzymskokatolickiego zamieszkujących Kuty. Potocki zwolnił nowych osadników z obowiązków podatkowych, z wyłączeniem „(…) wymiaru młyńskiego, za który dziesiątą miarę od wszelkich słodów, surowców, zbóż w młynie moim dawać mają na prowent mój (…)”, na okres pięciu lat (tj. do 1720 r.). Dynamika rozwoju gospodarczego miasta uzależniona była nie tylko od zwolnień podatkowych, ale także od przywilejów na samorząd gminny i przywilejów religijnych.

Początki gminy ormiańskiej w Kutach

Zróżnicowana struktura etniczna osadników stanowiła cechę typową dla tego terenu i czasu. Osobliwością w przypadku Kut był znaczący udział Ormian mołdawskich w procesie osadniczym, choć należy podkreślić, że ci orientalni przybysze już od kilku wieków znajdowali gościnę na terenie państwa polskiego. Polscy Ormianie mieli swój Kościół ze stolicą we Lwowie, uformowane elity i ugruntowany prestiż grupowy. Stanowili, podobnie jak Żydzi, społeczność przedsiębiorczą, mile widzianą w nowo utworzonym ośrodku miejskim. Nie dziwi zatem fakt, że i ta grupa cieszyła się uznaniem założyciela Kut i otrzymała odrębne przywileje (choć dopiero w 1727 r.). Do wprowadzenia porządków na wzór Stanisławowa został oddelegowany Krzysztof Jakubowicz, wójt ormiański ze Stanisławowa. Doprowadził on do spotkania w siedzibie proboszcza w Kutach, podczas którego wybrano rajców ormiańskich w osobach: Krzysztofa Szadbejowicza, Doniga Wartanowicza, Bogdana Axentowicza, Marko Hankiewicza oraz Wartana Antoniewicza. Spośród nich wyłoniono pierwszego wójta ormiańskiej gminy w Kutach, został nim Krzysztof Szadbejowicz. Ustalono wówczas obowiązujące w przyszłości reguły powoływania władz gminnych. Rajców wybierano w siedzibie proboszcza raz w roku za pośrednictwem „krysek całego pospólstwa (ormiańskiego)”. Rajcy mieli także wskazywać dwóch marszałków, odpowiedzialnych za pobór podatków od gminy. Wójt i rajcy wybierali „czterech godnych z pospólstwa mężów”, aby wspólnie ustalać wszelkie podatki nakładane na gminę „według sumienia”. Ormianie zaczęli przybywać do nowego ośrodka od początku jego istnienia. O tej akcji osadniczej wspomina ks. Sadok Barącz, wymieniając, wspomnianego wyżej „pierwszego założyciela” Krzysztofa Szadbeja (Szadbejowicza), nazwanego z tego powodu „Osadcą”. Sławny dominikanin wspomina także proboszcza kuckiej parafii ormianskokatolickiej ks. Grzegorza Wartanowicza, którego lokalna gmina ormiańska „własnym kosztem utrzymywała”. Pierwszy znany spis Ormian z Kut (ststus animarum) pochodzi z roku 1782. W dokumencie odnotowano z imienia i nazwiska wszystkich ormiańskich gospodarzy oraz stan liczebny ich rodzin. Spis obejmuje 102 rodziny (łącznie 396 Ormian). Dla porównania w tym samym dokumencie odnotowano wszystkich gospodarzy „nacji polskiej” wraz ze stanem liczebnym ich rodzin. I tak polskich rodzin było 47 (łącznie 141 osób). Kolejne, dotychczas odkryte, spisy Ormian z Kut pochodzą z lat 1791, 1808 oraz 1822 roku. Dokumenty te różnią się pod względem zawartych informacji i sposobu redakcji, niemniej pozwalają na w miarę precyzyjną rekonstrukcję stanu liczebnego społeczności ormiańskiej przełomu XVIII i XIX wieku.

Rok Liczba Ormian
1782 396
1808 804
1822 899

Probostwo i kościół ormiański w Kutach

Probostwo ormiańskie w Kutach, powołane w roku 1715, otrzymało kolejny przywilej, ugruntowujący jego utrzymanie finansowe, 10 lipca 1756 r. z rąk Ludwiki z Mniszchów Potockiej, zatwierdzony następnie 16 stycznia 1757 r. przez króla Augusta III. Kościół drewniany miał istnieć, zdaniem S. Barącza, od 1717 r., kiedy to zaczęto prowadzić księgi metrykalne. W protokole wizytacji abpa Jana Skarbka z 1721 r. widnieje informacja, że niedawno wzniesiony kościół w Kutach obsługiwał obrządki ormiański i łaciński, pod zarządem księdza ormiańskiego, który nie znał ani łaciny, ani polskiego. W parafii istniały cztery bractwa: Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, św. Grzegorza, św. Anny oraz Trójcy Przenajświętszej. Przy kościele funkcjonowała także do połowy XIX wieku szkoła parafialna, ale z jej działalności nie zachowała się pełniejsza dokumentacja. Drewniana świątynia spłonęła w 1779 r. w czasie wielkiego pożaru miasteczka. Zaraz potem starania o nowy budynek podjął ówczesny proboszcz w Kutach ks. Jan Stefanowicz. Składki na ten cel zbierano nie tylko wśród Ormian z Kut, ale także z „(…) jałmużn Ormian różnych miast”. Ukończony w 1786 r., a konsekrowany w 1791 r. budynek wzniesiono z cegły i pokryto tynkiem. Składał się z kwadratowego prezbiterium, prostokątnej nawy dwuprzęsłowej z półprzęsłem nad chórem muzycznym, kwadratowego przedsionka od strony północno-wschodniej oraz zakrystii z aneksem, przylegającej od południowego wschodu do prezbiterium. Dysponujemy inwentarzem świątyni z roku 1825. W ołtarzu głównym znajdowały się obrazy Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia oraz Trójcy Świętej. Nad tabernakulum widniał wizerunek Najświętszej Marii Panny. Pod mensą ołtarza wmurowana została płyta nagrobna z inskrypcją D[eo] O[ptimo] M[aximo] Tu Leży Piotr Kirkorowicz Romaszkan Fundator. Umarł dnia 17 Novembris 1785. W ołtarzach bocznych naw pomieszczono obrazy: Św. Antoniego Padewskiego, Św. Kajetana, ŚŚ Piotra i Pawła, Najświętszej Marii Panny, Św. Grzegorza Oświeciciela, Św. Józefa, Marii Pocieszycielki oraz Ecce Homo. Wystrój świątyni ulegał modyfikacjom podczas renowacji w kolejnych dziesięcioleciach. Zarówno drewnianą jak i murowaną świątynię wspólnie użytkowali ormiańscy i rzymscy katolicy przez ponad wiek, do 1841 r. Dopiero wówczas erygowana została łacińska kapelania lokalna, którą zarządzał ks. Michał Kłosowski. Co ciekawe, msze łacińskie, ze względu na brak własnej świątyni, odprawiane były nadal gościnnie, choć tym razem w cerkwi greckokatolickiej. Była ona większa od świątyni ormiańskiej. Łaciński kościół drewniany wzniesiony został dopiero w 1861 r. Poczet proboszczów ormiańskich w Kutach otwiera wspomniany już ks. Grzegorz Wartanowicz (daty życia nieznane). Kolejnymi pasterzami byli: ks. Jan Kirkorowicz (proboszcz w latach 1757 do ok. 1774 r.), ks. Jan Stefanowicz (1774-1786), ks. Samuel Moszoro (1786-1824), ks. Krzysztof Abrahamowicz (1824-1853), ks. Ignacy Jakubowicz (1854-1881), ks. Jakub Moszoro (1881-1902), ks. Mikołaj Mojzesowicz (1902-1917) oraz ks. Samuel Manugiewicz (1917-1947). Reprezentowali oni wysoki poziom intelektualny, a także byli sprawnymi organizatorami życia parafialnego. Wymienić wypada w tym kontekście budowniczego kościoła murowanego ks. Jana Stefanowicza oraz proboszcza-intelektualistę ks. Samuela Moszoro, autora m.in listu do arcybiskupa ormiańskokatolickiego Jana Jakuba Symonowicza z 1814 r., w którym wyjaśniał arkana historii narodu ormiańskiego, a także ks. Samuela Manugiewicza senatora II RP i burmistrza Kut. Proboszczowie na ogół piastowali swój urząd dożywotnio, a ks. Samuel Moszoro należał do kapłanów o najdłuższym stażu proboszczowskim w całej archidiecezji (36 lat).

Topografia miasta – ślady kartograficzne

Plan Kut z 1781 r., Archiwum Narodowe w Krakowie

Pierwszy (dotychczas odkryty) kartograficzny wizerunek miasteczka pochodzi z 1781 r. Wprawdzie został on przygotowany już po pożarze (1779 r.), ale obrazuje sytuację osadniczą sprzed katastrofy. Mapa przedstawia obraz urbanistyczny miasteczka w obrębie wałów, a także Przedmieście Śniatyńskie (poza wałami). Na planie w formie trójkątów zaznaczono odrębnymi kolorami domy: „kolor czerwony oznacza domy katolickie, żółty zaś domy żydowskie”. Można zidentyfikować w ramach wałów 176 domów, w tym 136 domów żydowskich (77%), 37 katolickich (21%) oraz 3 „pogorzałe (…) oddane katolikom” (2%). Choć nazwa „katolickie” sugeruje wszystkich chrześcijan różnych obrządków, zachowane dokumenty potwierdzają, że byli to głównie Ormianie. W najbardziej prestiżowym miejscu, przy rynku, znajdowało się 36 domów, w tym 21 domów żydowskich (58%) i 15 domów katolickich (42%). Na mapie zaznaczono także budynki użyteczności publicznej: przy rynku ratusz oraz dom żydowski, przy wałach zaś bożnica żydowska (południowy-zachód), cerkiew (południowy-wschód), kościół ormiańsko-katolicki (wschód), dom pański (północny-wschód), jatki (przy wjeździe do miasta od północnego wschodu). Wielki pożar w 1779 roku zaczął się w części żydowskiej („przez zapalenie od Żydów”). Skalę zniszczeń w zabudowie miejskiej przedstawia kolejny kartograficzny wizerunek miasteczka z 1782 r. Zaznaczono tam posesje ormiańskie (tak już bezpośrednio nazwane), żydowskie oraz niezamieszkane w wyniku pożaru. Ogień strawił praktycznie całą południową pierzeję rynku (z wyjątkiem dwóch domów w tym „domostwa murowanego Piotra Romaszkna”, jednego z fundatorów kościoła ormiańskiego). Spłonęły także domy w południowo-wschodniej części miasteczka, wraz ze znajdującym się tam kościołem ormiańskokatolickim, i wreszcie zabudowa południowo-zachodniej części Kut. Można stwierdzić, że kataklizm symbolicznie zamknął staropolski okres w jego historii.

Struktura zawodowa Ormian w Kutach w okresie galicyjskim

Świat profesji kutczan odnajdujemy w dokumencie z 1789 r., wytworzonym przez austriacką biurokrację podatkową. I choć nie oznaczono tam przynależności etnicznej poszczególnych gospodarzy, można ją zrekonstruować na podstawie innych archiwaliów. Dokument systematyzował poszczególne gospodarstwa w Kutach według „przełożenia przyczyn dla których podatkowania, albo przeciwnie, uwolnienia od podatku żądano”. Jest to w gruncie rzeczy lista wszystkich domów w Kutach z adnotacją, kto jest gospodarzem i jakie są źródła utrzymania rodziny (w przypadku obiektów publicznych lub państwowych odnotowywano ten fakt). Dominującym zajęciem wśród kutczan było rzemiosło (156 gospodarzy utrzymywało swoje rodziny z działalności rzemieślniczej). Spis wymienia 23 rodzaje rzemiosł, wśród których najbardziej popularnymi byli szewstwo i krawiectwo.

Unikalnym zjawiskiem w Kutach, jeśli chodzi o aktywność zawodową ormiańskich mieszkańców, było powstawanie tzw. fabryk tabacharskich. Zakłady te zajmowały się wyprawianiem skór na safiany (separowano także łój, który służył do wyrobu świec, mydła oraz na potrzeby produkcji lekarstw). Fabryki te stanowiły niepisany monopol Ormian, choć pośród tzw. „pomocników tabacharni” odnajdujemy wszystkie inne nacje zamieszkujące Kuty. Tabacharnie zlokalizowane były na posesjach należących do Anny Norsesowiczowej (parcela nr 461), Krzysztofa Zadygiewicza (nr 480), Daniły (Daniela) Krzysztofowicza (nr 476), Piotra Janowicza (nr 534), Manuga Donigiewicza (nr 466) oraz Zachariasza Jakubowicza (nr 432). Ormianie z Kut parali się także handlem bydłem, głównie operowali na rynkach lokalnych: Pokuciu, Bukowinie. W okresie galicyjskim w miasteczku znajdowały się budynek sądu śledczego dla sądów powiatowych w Kutach i Kosowie, sąd powiatowy (przeznaczony dla blisko 30 tysięcy mieszkańców powiatu), poczta, c.k. zarząd dóbr skarbowych, szkoła główna i szkoła żeńska, kasa pożyczkowa dla przemysłowców i rzemieślników. Większy przemysł reprezentowany był w Kutach przez trzy cegielnie, których właścicielami byli Polak, Żyd i Ormianka (Karol Skórecki, Chaim Schattner, Maria Romaszkan). Były też dwa młyny wodne należące do c.k. skarbu oraz ewangelickiej, zasłużonej dla lokalnego przemysłu, rodziny Jeklów. Wspomniana rodzina posiadała także w miasteczku tartak. W Kutach istniały w czasach galicyjskich trzy stowarzyszenia mające za zadanie wspieranie rozwoju przemysłowego: Towarzystwo Finansowe, Towarzystwo Kredytowe i Oszczędności „Union”, Towarzystwo Zaliczkowe, Kredytu i Oszczędności, a także Bank Handlowo-Przemysłowy. Umiejętności, fach, kompetencje zawodowe, stanowiły podstawowy element przetrwania w strukturze społecznej XVIII-wiecznych Kut, podobnie zresztą było w późniejszym czasie. Wymiana usług i towaru stanowiła ład gospodarczy miasteczka, była też główną okazją do zacierania się różnic etnicznych. Wyobrażał to rynek – miejsce spotkania wszystkich nacji. Do miasta przybywali też często okoliczni górale – Huculi, którzy dostarczali ośrodkowi produktów spożywczych i mięsa, a z czasem wyrobów ich oryginalnej wytwórczości ludowej (huculskie kożuszki, wyroby ceramiczne i wikliniarskie). W późniejszym okresie te wzory rękodzielnicze były kopiowane przez lokalnych mieszkańców i sprzedawane, jako huculskie podróbki, odwiedzającym miasteczko turystom (już w XX w.).

Fach Liczba
Szewcy 48
Krawcy 15
Tkacze 14
Piekarze 11
Bednarze 11
Kuśnierze 9
Garnczarze 9
Cieśle 6
Dekarze 5

Ormianie w świetle dokumentów – u źródeł rodziny

Życie codzienne w miasteczku rozgrywało się w ramach domu i warsztatu pracy, to znaczy w obrębie relacji rodzinnych, towarzyskich, sąsiedzkich i zawodowych. Tło tych kontaktów stanowiły instytucje religijne i świeckie. O ormiańskich mieszkańcach sporo wiadomo z zachowanych źródeł, i nie są to wyłącznie dane statystyczne, a ślady zachowań i procesów społecznych związanych na przykładem z zakładaniem rodziny. Z ksiąg zapowiedzi przedmałżeńskich i metryk zaślubionych parafii ormiańskokatolickiej w Kutach wyłania się „rynek matrymonialny” tamtejszych Ormian. Kawalerowie i panny ormiańskie przeważnie wywodzili się z Kut lub większych okolicznych miasteczek, takich jak Kosów, Kołomyja, Ispas, Wyżnica, Baniłów Ruski. Bardzo rzadko poszukiwano partnerów z bardziej odległych parafii własnego obrządku, choć czasem było to konieczne. Na przykład w 1905 r. niejaki Kajetan Sarkisiewicz (ur.1869), pragnący poślubić kuzynkę Zofię Romaszkanównę (ur. 1882), skarżył się do biskupa, że zasadniczo nie ma w kim wybierać ponieważ „prawie ze wszystkimi jest spokrewniony”. W dokumentach kurii ormiańskokatolickiej we Lwowie odnajdujemy szereg pism od Ormian z Kut, proszących o zezwolenie na zawarcie związku małżeńskiego z krewną. W sferze doboru partnerów pewną rolę odgrywało uczucie. Jako argument podaje się tam na ogół właśnie uczucie jako motyw podjęcia matrymonialnej decyzji: „(…) zapałałem ku niej taką miłością, że bez niej absolutnie żyć bym nie mógł”, „kocham go serdecznie” itd. I choć czasem analiza poszczególnych przypadków, ze względu na fakt powtarzalności określeń, skłania do refleksji, że to prawdopodobnie proboszcz dyktował treść pisma, to nie ma wątpliwości, że „strategia działania” opierała się właśnie na silnej więzi uczuciowej między nupturientami. Ważnym elementem matrymonialnej decyzji była chęć usamodzielnienia się, wyjścia z domu rodzinnego. Na ogół jednak w stosunkach matrymonialnych zwyciężał ład, za którym ukrywały się ponadjednostkowe ekonomiczne i klanowe koterie, a także środowiskowe wpływy. Ormianie kuccy zawierali też małżeństwa międzyobrządkowe i międzyetniczne. W latach 1860-1914 w parafii ormiańskokatolickiej wygłoszono 819 zapowiedzi przedmałżeńskich, pośród których 306 (37,4%) dotyczyło sytuacji, kiedy obydwoje nupturienci byli ormiańskiego pochodzenia, a aż 513 (62,6%) zapowiedzi dotyczyło związków mieszanych obrządkowo. Rodziny o dualistycznej strukturze etnicznej, tworzone przez chrześcijan (społeczność żydowska rządziła się własnymi prawami) były jak widać zjawiskiem powszechnym, a ich modus operandi ustalony został w ramach tzw. Concordii z 1863 r. W myśl tych przepisów ustalono, że sakrament chrztu potomstwa pochodzącego ze związków międzyobrządkowych będzie odbywać się zgodnie z płcią dziecka, tzn. chłopcy przyjmą chrzest w obrządku ojca, córki zaś w obrządku matki.

Populacja Ormian w Kutach na tle innych nacji

Liczebność poszczególnych grup etnicznych w Kutach wahała się w czasie, na korzyść powiększającej się społeczności żydowskiej.

Rok Żydzi Chrześcijanie Ogółem
1765 972 ? ?
1785 982 2310 3292
1880 2966 3367 6333
1890 3045 3308 6353
1900 3137 3552 6689
1910 3197 3543 6740
1921 2605 2899 5504
1931 2900 ? ?

W okresie od połowy XVIII wieku do 1939 roku liczba Ormian w Kutach wynosiła/wahała się od blisko 400 osób w 1782 r. do ok. 500 w 1935 r. Warto jednak zaznaczyć, że około połowy XIX w. parafię zamieszkiwało ponad 1100 Ormian. Ubytek w stanie liczebnym ormiańskiej populacji (w skutek przede wszystkim migracji) zaznaczył się szczególnie w dwu pierwszych dekadach XX wieku. Wybuch I wojny światowej oraz fakt, że Kuty znalazły się na linii południowo-wschodniego odcinka frontu zaburzył diametralnie rozwój ekonomiczny i demograficzny miasteczka. W wyniku działań zbrojnych doszło do znaczących strat osobowych i materialnych. Wielu Ormian kuckich zaprzestało swojej tradycyjnej aktywności handlowej na obszarze Bukowiny i Besarabii. Niestabilna sytuacja polityczna u progu odrodzenia państwa polskiego oraz fakt emigracji zarobkowej do USA, sprawiły zmniejszenie populacji kutczan, w porównaniu z 1910 r., o blisko 20 %! Choć od początku istnienia miasta było ono także żydowską osadą, a z czasem ludność wyznania mojżeszowego przerosła inne nacje, Kuty pozostawały „rzeczpospolitą ormiańską”. Duża koncentracja Ormian na tym terenie, ich prężna działalność i wyrazistość kulturowa czyniły miasteczko właśnie „ormiańskim” – przynajmniej w świadomości odwiedzających je gości.

Języki w Kutach

W Kutach językiem urzędowym był z początku polski, później niemiecki, zaś w czasach autonomii galicyjskiej i II RP znów polski. Poszczególne grupy mówiły dodatkowo w swoich językach: po polsku, rusku, w jidysz, po ormiańsku (w dialekcie kuckim języka zachodnioormiańskiego). Kuccy sąsiedzi nie stronili od komunikacji wielojęzycznej, dzieci polskie mówiły po rusińsku (i vice versa), niektórzy Ormianie, zwłaszcza mieszkający w sąsiedztwie Żydów, posługiwali się jidysz (np. ormiańska rodzina Janowiczów). W świątyniach kuckich rozbrzmiewały zarazem tradycyjne języki liturgiczne: łaciński, grabar (staroormiański), starocerkiewnosłowiański i hebrajski.

Między wojnami

W okresie międzywojennym w Kutach z racji położenia (granica Polski i Rumunii) działał Urząd Celny, placówka Straży Granicznej oraz posterunek Policji Państwowej. Administracyjnie miasto należało do powiatu kosowskiego województwa stanisławowskiego. Dla Ormian z Kut był to czas odrodzenia życia wspólnotowego i prężnego gospodarowania, także w kierunku nowoczesności, co najlepiej symbolizuje postać i działalność ks. Samuela Mnugiewicza. Był on znakomitym gospodarzem i przywódcą lokalnej społeczności, czuwał nad restauracją kościoła ormiańskiego i jego obejścia (wysiłkiem zbiorowym odbudowano dzwonnicę i ufundowano nowy dzwon, ponieważ poprzedni został zrabowany przez Austriaków), Zbiorowe fotografie Ormian, pochodzące z corocznych odpustów św. Antoniego oraz ormiańskiej „Ochoty”, organizowanej w Domu Polskim „Sokół” oraz ich pamiętnikarskie opisy, poświadczają fakt integracji wśród Ormian i ich prosperity. Warto też podkreślić, że w okresie międzywojennym Kuty odnalazły niszę gospodarczą jako uzdrowisko i letnisko. Już w 1921 r. spędzało tam wakacje wielu zapalonych krajoznawców, w kolejnych latach zaczęli pojawiać się kuracjusze, zachęcani przez lekarzy tamtejszymi warunkami przyrodniczymi: górską wodą oraz żywicznymi lasami. W latach 1930-1938 roczna frekwencja kuracjuszy i letników przekraczała 2 tysiące osób. W związku z tym popytem z każdym rokiem przybywało w Kutach hotelików, pesnsjonatów oraz tzw. pokojów śniadaniowych, w których raczono gości wykwintnymi daniami, często przygotowywanymi z produktów pochodzących z ormiańskich masarni (Ormianie kuccy słynęli z wytwarzania oryginalnych wędlin, takich jak salami, kozina, półgęski, warto w tym miejscu wymienić rodziny Michała Łazarowicza i Mojżesza Mojzesowicza) lub wywodzącymi się, dość okrętną zresztą drogą, z ormiańskiej tradycji – jak na przykład zupa gandżabur. Ormianie świetnie odnaleźli się w nowych okolicznościach, jako właściciele pensjonatów i pokojów śniadaniowych, co potwierdzają interwencje Urzędu Skarbowego z Kosowa, kontrolującego legalność i transparentność finansową pojawiających się lokali. W wielu przypadkach bohaterami takich kontroli byli właśnie Ormianie (np. Izaak Donigiewicz, właściciel pokoju śniadaniowego przy ul. Śniatyńskiej 19). Turyści zaczęli też nabywać lokalne pamiątki, gównie ozdobną ceramikę użytkową i kilimy. W tej pierwszej dziedzinie wyspecjalizowały się dwa znane kuckie rody Nappów i Broszkiewiczów (w genealogii obydwu odnajdujemy ormiańskie wątki). W mieście funkcjonowała także szkoła rzeźbiarska z ogniskiem sztuki garncarskiej. Tymczasem produkcja kilimów była już wyłącznie domeną warsztatów żydowskich, warto tutaj wymienić parające się nią rodziny: Nuchima Herscha, Abrahama Schmerza, Józefa Chaima czy Chanu Gottlieba. Fakt znaczącego napływu turystów sprzyjał odrodzeniu lokalnych sklepów (zwłaszcza spożywczych), piekarni, masarni, a także sklepów z bardzo smacznymi w tamtym regionie owocami. Wymiana handlowa kwitła na organizowanych targach, na które przybywali także Huculi.

Kuty w okresie II wojny światowej

Straty osobowe w Kutach w latach 1939-1944

Dynamiczny rozwój miasteczka przerwał wybuch II wojny światowej. W nocy z 17 na 18 września 1939 r. przez kucki most nad Czeremoszem ewakuowały się naczelne władze cywilne i wojskowe oraz żołnierze rozbitej armii. Kuty znalazły się najpierw pod okupacją sowiecką, później niemiecką, i na powrót sowiecką. W pierwszej kolejności eksterminacji z rąk sowieckich podlegały lokalne elity: nauczyciele, urzędnicy, duchowieństwo, przedstawiciele lokalnych elit finansowych. Wśród ofiar znaleźli się także Ormianie. Nad Czeremoszem zamordowany został m.in. ks. Bogdan Agopsowicz, a Izaak Donigiewicz został aresztowany za pomoc w przerzutach do Rumunii (zmarł w łagrze w 1943 r.). Po agresji niemieckiej na Związek Sowiecki ostrze przemocy skierowało się na zamieszkującą Kuty społeczność żydowską. Zagłada tej społeczności przebiegała w kilku etapach. 9 kwietnia 1942 r. Niemcy zamordowali 1038 osób, 15 sierpnia 1942 r. aresztowali, a następnie rozstrzelali w Lasku Szeparowskim 1181 ludzi. W kwietniu i wrześniu 1942 r. Niemcy wysłali pozostałych Żydów z Kut do obozu zagłady w Bełżcu. Eksterminacja z rąk niemieckich okupantów dotknęła także społeczność polską i ormiańską, choć dokładne analizy źródeł z tego okresu wykazują niepomiernie mniej ofiar (18 osób), aniżeli zagłada całej społeczności żydowskiej. Wybuch przemocy na wielką skalę dokonał się z rąk ukraińskich nacjonalistów z UPA w marcu i kwietniu 1944 roku. Zamordowano wówczas w bestialski sposób ponad 200 osób, przy czym niektórzy z kutczan zginęli w nieodległych miejscowościach.

Kres ormiańskich Kut

Po straszliwych przeżyciach wojennych większa część społeczności ormiańskiej uciekła (bądź była repatriowana), trafiając głównie na obszary Śląska. W Kutach pozostał ksiądz Samuel Manugiewicz, który sprawował posługę kapłańską, jak można wyczytać w zachowanych księgach metrykalnych, nie tylko dla garstki pozostałych Ormian i Polaków, ale także dla osób przybyłych ze wschodu razem z sowieckim żołnierzami. Kościół ormiańskokatolicki formalnie funkcjonował do 1947 r., kiedy to został zamknięty. Msze w późniejszym czasie były odprawiane w ormiańskim dworku Klementyny Janowiczowej. Ostatni wpis w ormiańskokatolickiej księdze chrztów nosi datę 20 września 1953 r. Nie był to jednak chrzest ormiańskiego dziecka, ale niejakiej Marii, córki Matijasa Ułonijego i Eudoksji Strejnak, nowych mieszkańców miasteczka nad Czeremoszem. Ks. Manugiewicz zmarł 28 grudnia 1956 r., kilka miesięcy po jubileuszu 60-lecia kapłaństwa. Pochowany został na cmentarzu w Kutach.


Wybrana literatura:

  • Barącz Sadok, Rys dziejów ormiańskich, Tarnopol 1869.
  • Budzyński Zdzisław, Kresy południowo-wschodnie w drugiej połowie XVIII wieku, t. I, Statystyka wyznaniowa i etniczna, Przemyśl-Rzeszów 2005.
  • Chrząszczewski Jacek, Kościoły Ormian polskich. Katalog zabytków ormiańskich, t. I, Warszawa 2001.
  • Hanusz Jan, O języku Ormian polskich. Wyrazy zebrane w Kutach nad Czeremoszem, Kraków 1886.
  • Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Chartes of Rights Granted to Jewish Communites in Poland-Lithuania in the Sixteenth to Eigteenth Centuries, Jacob Goldberg (ed), Jerusalem 1985.
  • Manugiewicz Z., Tustanowski J., U podnóża Owidiusza. Rozkwit i zagłada wspólnoty kuckiej nad Czeremoszem, Kraków 2017.
  • Mojzesowicz Mikołaj, O Ormianach w Kutach, „Posłaniec św. Grzegorza”, rok 1, nr 1, Lwów 1927.
  • Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim le-min hivasdam ve`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, Yad Vashem, Jerusalem 1980.
  • Pisowicz Andrzej, Opowieści ormiańskie z miasteczka Kuty w tłumaczeniu na język polski wraz z komentarzami, „Krakowskie Pismo Kresowe”, R. 8, Kraków 2016, s. 269-274
  • Ruszczyk Grażyna, Kościół parafialny P.W. Najśw. Serca Jezusa w Kutach, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, pod red. Jana K. Ostrowskiego, t. 14, Kraków 2016.
  • Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, W. Walewskiego, t. V, Warszawa 1882.
  • Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym, opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, t. II, zeszyt 6, Warszawa 1885.
  • Wasyl Franciszek, Nieznana metryka zaślubionych ormiańskokatolickiej parafii w Kutach z lat 1868-1882. Uwagi źródłoznawcze i edycja, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich”, t. 4, pod red.Andrzeja A. Zięby, Krzysztofa Stopki, Kraków 2017, s. 149-233.
  • Wasyl Franciszek, Ormianie w przedautonomicznej Galicji. Studium demograficzno-historyczne, Kraków 2015.
  • Wasyl Franciszek, Ormianie w świetle zapowiedzi przedmałżeńskich rodzimej parafii w Kutach. Edycja źródła: Cz. I (lata 1860-1914), „Krakowskie Pismo Kresowe”, R. 8, Kraków 2016, s. 93-267.
  • Wasyl Franciszek, Ormianie w świetle zapowiedzi przedmałżeńskich rodzimej parafii w Kutach. Edycja źródła: Cz. II (lata 1915-1953), „Krakowskie Pismo Kresowe”, R. 10, Kraków 2018, s. 151-203.
  • Wasyl Franciszek, Sąsiedzi. Historia wieloetnicznej wspólnoty w Kutach, t. I: Chrześcijanie (rekonstrukcje rodzin), Kraków 2017.
  • Zaleski Tedeusz, Ks., Słownik duchownych ormiańskokatolickich oraz duchownych rzymskokatolickich pochodzenia ormiańskiego w Polsce w latach 1750-2000, Kraków 2001.
  • Żarnowski Adam, Kuty. Kresy Wschodnie Rzeczypospolitej, Kraków 1992.
  • Дашкевич Ярослав, Вірмени в Вукраїні: дорогами тисячоліть. Збірник наукових праць, Львів 2012.
  • Дашкевич Ярослав, Вірменія і Україна, Львів – Нью-Йорк 2001.
  • Долинська М., Теоретична реконструкція історичної топографії містечка (на прикладі смт. Кути), Львів 2007.
  • Danilewicz Anna, Ormianie z prawego brzegu Czeremoszu, Kraków 1994.

Wybrane źródła:

Archiwum Archidiecezji Lwowskiej w Krakowie:

  • Wizytacja rzymskokatolickiego arcybiskupa lwowskiego Jana Skarbka (1721 r.), AV-1, k. 78r.

Archiwum Główne Akt Dawnych:

  • Confirmatio iurium mercatoribus Iudaeis oppidi Kutów servientium datur, Metryka Koronna, Księgi Spraw Publicznych (Księgi Kanclerskie), sygn. 27.

Archiwum Narodowe w Krakowie:

  • Miasto Kutty. Protokół. Opisania Domow względem przeznaczenia y nieprzeznaczenia do kwalifikaciy Służący, TSchn. 848.
  • Plan miasta Kuty (1781 r.), TSchn. 1530.
  • Plan miasta Kuty (1781 r.), Zb.Kart. VI-135.

Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie:

  • Konsygnacya Dusz w Parochii Kuckiey znajydujących się Spisana Die 5 Julij 1788 Anno, f. 475, op.1, spr. 274
  • Listy i podania dotyczące zgody na zawarcie spokrewnionych małżeństw, f. 475, op. 1, spr. 260.
  • Odpis przywileju dla gminy ormiańskiej w Kutach (1727 r.), f. 166, op.1, spr. 1751.
  • Odpis przywileju nadanego przez Ludwikę z Mniszchów Potocką probostwu ormiańskiemu w Kutach dnia 10 VII 1756, f. 146, op.20, spr.855.
  • Metryka Józefińska (m. Kuty), f.19, op.6, spr.221.

Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Iwano-Frankiwsku:

  • Pismo w sprawie opodatkowania właściciela pokojów do śniadania Izaaka Donigiewicza w Kutach, f. 58, op. 1, spr. 842.

Archiwum Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich:

  • Metryka zmarłych ormiańskokatolickiej parafii w Kutach z lat 1780-1818, sygn. 9/0/3/19.
  • Metryka chrztów ormiańskokatolickiej parafii w Kutach z lat 1926-1952, sygn. 9/0/3/15.


Netografia:

https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/k/882-kuty/99-historia-spolecznosci/137564-historia-spolecznosci